มีโรคบางชนิดที่ชื่อฟังดูไกลตัว แต่พอเกิดขึ้นกับลูกจริงๆ แล้วเปลี่ยนชีวิตทั้งครอบครัวได้ในชั่วข้ามคืน ไข้สมองอักเสบคือหนึ่งในนั้น ไม่ใช่แค่ไข้ธรรมดาที่หายเองได้ แต่คือภาวะที่สมองของเด็กถูกทำลายในระดับที่อาจส่งผลถาวรหรือเป็นอันตรายถึงชีวิตได้ภายในเวลาไม่กี่วัน
และสิ่งที่น่าเป็นห่วงที่สุดคือพ่อแม่หลายคนยังไม่รู้ว่าโรคนี้สามารถป้องกันได้ด้วยวัคซีน
ไข้สมองอักเสบในเด็กคืออะไร
ไข้สมองอักเสบ หรือในทางการแพทย์เรียกว่า Encephalitis คือภาวะที่เนื้อสมองเกิดการอักเสบขึ้น ซึ่งต่างจากเยื่อหุ้มสมองอักเสบ (Meningitis) ที่การอักเสบเกิดที่เยื่อหุ้มสมองด้านนอก แม้ทั้งสองอาจเกิดพร้อมกันได้ในบางกรณี
สาเหตุที่พบบ่อยที่สุดในเด็กคือการติดเชื้อไวรัส ซึ่งมีหลายชนิดที่สำคัญได้แก่ ไวรัสเจอีหรือ Japanese Encephalitis Virus ที่แพร่ผ่านยุง ไวรัสเฮอร์พีส (Herpes Simplex Virus) ไวรัสหัด ไวรัสอีสุกอีใส และในบางกรณีอาจเกิดจากแบคทีเรียหรือปรสิตได้ด้วย
ในประเทศไทยและภูมิภาคเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ ไข้สมองอักเสบที่เกิดจากเชื้อไวรัส JE หรือที่รู้จักกันในชื่อไข้สมองอักเสบจากยุงรำคาญ ถือเป็นสาเหตุที่พบบ่อยและมีความรุนแรงสูงในกลุ่มเด็กอายุต่ำกว่า 15 ปี โดยเฉพาะในพื้นที่ชนบทที่อยู่ใกล้แหล่งน้ำและนาข้าว
อาการที่ต้องรีบพาเด็กไปพบแพทย์ทันที
ปัญหาหนึ่งของไข้สมองอักเสบในระยะแรกคืออาการอาจดูคล้ายไข้หวัดธรรมดา ทำให้พ่อแม่บางคนเสียเวลาในการรักษา ซึ่งเป็นสิ่งที่อันตรายมากเพราะโรคนี้ดำเนินเร็ว
อาการในระยะแรกมักเริ่มด้วยไข้สูงเฉียบพลัน ปวดศีรษะรุนแรง คลื่นไส้อาเจียน และเด็กซึมมากกว่าปกติ แต่สัญญาณที่บ่งบอกว่าต้องรีบไปโรงพยาบาลฉุกเฉินทันทีคือ เด็กชักโดยไม่มีประวัติชักมาก่อน คอแข็งหรือก้มหน้าไม่ได้ สับสนหรือพูดไม่รู้เรื่อง ไม่ตอบสนองต่อการเรียกหรือกระตุ้น และในทารกอาจพบจุดอ่อนบนกระหม่อมโป่งนูนขึ้นผิดปกติ
เวลาในการรักษาเป็นสิ่งสำคัญที่สุดในโรคนี้ ยิ่งเริ่มรักษาเร็วเท่าไหร่ โอกาสที่สมองจะได้รับความเสียหายน้อยลงก็มีสูงขึ้นเท่านั้น
ความรุนแรงและผลที่ตามมาในระยะยาว
ไข้สมองอักเสบไม่ใช่โรคที่หายแล้วจบ สำหรับเด็กที่รอดชีวิตจากการติดเชื้อรุนแรง ความเสียหายที่เกิดกับสมองอาจทิ้งรอยไว้ตลอดชีวิต
ผลแทรกซ้อนที่พบได้หลังหายจากไข้สมองอักเสบรุนแรงได้แก่ ความบกพร่องทางสติปัญญาและการเรียนรู้ ปัญหาด้านพฤติกรรมและอารมณ์ ภาวะชักเรื้อรังหรือโรคลมชัก อัมพฤกษ์หรืออัมพาตบางส่วน การสูญเสียความสามารถในการพูดหรือฟัง และในบางรายอาจถึงขั้นพิการถาวรหรือเสียชีวิตได้
จากข้อมูลทางการแพทย์ อัตราการเสียชีวิตจากไข้สมองอักเสบ JE ในผู้ที่ไม่ได้รับวัคซีนและเข้าถึงการรักษาช้าอยู่ที่ประมาณ 20 ถึง 30 เปอร์เซ็นต์ และในผู้รอดชีวิตประมาณ 30 ถึง 50 เปอร์เซ็นต์มักมีความพิการทางประสาทวิทยาหลงเหลืออยู่ในระดับหนึ่ง ตัวเลขเหล่านี้บอกชัดเจนว่าโรคนี้ไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย
ทำไมวัคซีนไข้สมองอักเสบถึงสำคัญมาก
วัคซีนไข้สมองอักเสบ JE เป็นวิธีป้องกันที่มีประสิทธิภาพสูงสุดในปัจจุบัน และเป็นส่วนหนึ่งของแผนการสร้างเสริมภูมิคุ้มกันโรคแห่งชาติของไทย ซึ่งให้บริการฟรีในโรงพยาบาลของรัฐสำหรับเด็กในวัยที่กำหนด
วัคซีน JE ที่ใช้ในไทยปัจจุบันส่วนใหญ่เป็นวัคซีนชนิดเชื้อเป็นอ่อนฤทธิ์ ฉีด 2 เข็มโดยเริ่มที่อายุ 9 ถึง 12 เดือน และฉีดกระตุ้นเมื่ออายุ 2 ถึง 2 ปีครึ่ง วัคซีนนี้ให้ภูมิคุ้มกันได้ในระดับสูงและมีผลข้างเคียงน้อยมากในเด็กส่วนใหญ่
สิ่งที่วัคซีนทำให้ได้คือกระตุ้นให้ร่างกายสร้างภูมิคุ้มกันต่อเชื้อไวรัสก่อนที่จะได้รับเชื้อจริง เมื่อเชื้อเข้าสู่ร่างกาย ระบบภูมิคุ้มกันจะจัดการกับมันได้ก่อนที่มันจะมีโอกาสทะลุผ่านไปสู่สมอง
วัคซีนที่ช่วยป้องกันไข้สมองอักเสบมีอะไรบ้าง
นอกจากวัคซีน JE แล้ว วัคซีนบางชนิดที่อยู่ในตารางวัคซีนพื้นฐานยังช่วยป้องกันไข้สมองอักเสบที่เกิดจากเชื้อบางชนิดได้ด้วย
วัคซีน MMR ป้องกันโรคหัด คางทูม และหัดเยอรมัน ซึ่งทั้งหมดนี้สามารถนำไปสู่ภาวะสมองอักเสบได้ในกรณีที่มีภาวะแทรกซ้อน
วัคซีนอีสุกอีใส ป้องกันไวรัส Varicella Zoster ซึ่งในเด็กบางรายที่มีภูมิคุ้มกันต่ำอาจลุกลามไปสู่สมองอักเสบได้
วัคซีนไข้หวัดใหญ่ แม้ไม่ได้ป้องกันสมองอักเสบโดยตรงในทุกกรณี แต่ช่วยลดความเสี่ยงจากภาวะแทรกซ้อนในเด็กกลุ่มเสี่ยงได้
ข้อมูลสำหรับพ่อแม่ที่กังวลเรื่องผลข้างเคียงของวัคซีน
เรื่องนี้ต้องพูดตรงๆ ว่าความกังวลเรื่องผลข้างเคียงของวัคซีนเป็นเรื่องที่เข้าใจได้ แต่ข้อมูลทางวิทยาศาสตร์ที่สะสมมาหลายสิบปียืนยันชัดเจนว่าประโยชน์ของวัคซีนสูงกว่าความเสี่ยงจากผลข้างเคียงอย่างมาก
ผลข้างเคียงที่พบบ่อยจากวัคซีน JE คือปวดบวมที่บริเวณฉีด มีไข้เล็กน้อย และงอแงในเด็กเล็ก ซึ่งอาการเหล่านี้มักหายเองภายใน 1 ถึง 2 วัน ผลข้างเคียงรุนแรงพบได้น้อยมากและน้อยกว่าความเสียหายที่โรคจริงจะก่อขึ้นกับสมองเด็กอย่างเทียบไม่ได้
ถ้ายังมีความสงสัยหรือกังวล การพูดคุยกับกุมารแพทย์หรือแพทย์ประจำครอบครัวโดยตรงคือวิธีที่ดีที่สุดในการได้รับข้อมูลที่ตรงกับสถานการณ์ของลูกโดยเฉพาะ
สรุปสิ่งที่พ่อแม่ต้องรู้เกี่ยวกับไข้สมองอักเสบในเด็กและวัคซีน
ไข้สมองอักเสบในเด็กคือโรคที่อันตรายจริง มีผลต่อสมองและชีวิตของเด็กในระยะยาว และไม่มีทางรักษาให้หายได้อย่างสมบูรณ์ในทุกกรณีหลังจากสมองได้รับความเสียหายไปแล้ว แต่ข่าวดีคือมันป้องกันได้ ผ่านวัคซีนที่มีประสิทธิภาพสูงและเข้าถึงได้ง่าย รวมถึงความระมัดระวังในการป้องกันยุงกัดในพื้นที่เสี่ยง พ่อแม่ที่ดูแลให้ลูกได้รับวัคซีนตามตาราง และรู้จักสังเกตอาการที่ต้องรีบพาไปโรงพยาบาล คือกำแพงป้องกันที่สำคัญที่สุดที่ลูกจะมีได้
